Στο νησί της Δήλου, το Μπουλούκι αποκαθιστά μια αγροικία του 19ου αιώνα χρησιμοποιώντας παραδοσιακές τεχνικές δόμησης και φυσικά υλικά. Γνωστό ως «Χωριό του Μάρκου» από τον τελευταίο γεωργό που κατοίκησε στο νησί αυτό το λαϊκό κτιριακό σύνολο θα προσαρμοστεί ώστε να φιλοξενεί τις αρχαιολογικές ομάδες, το προσωπικό και τους ερευνητές που εργάζονται σε έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους της Ελλάδας. Η αποκατάσταση λειτουργεί επίσης ως πλατφόρμα για ένα σχεδιαστικό στούντιο που συντονίζει το Μπουλούκι στο ETH Zurich και για διεπιστημονική έρευνα, σε συνεργασία με την κοινωνική ανθρωπολόγο Δέσποινα Νάζου, σχετικά με την παραγνωρισμένη αγροτική κληρονομιά του νησιωτικού συμπλέγματος Μυκόνου-Δήλου-Ρήνειας.

Ενώ η Δήλος είναι παγκοσμίως γνωστή ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO για τα αρχαία ερείπιά της, τα κατάλοιπα μιας κοσμοπολίτικης πόλης-λιμανιού που κάποτε φιλοξενούσε πάνω από είκοσι χιλιάδες κατοίκους, διασώζει επίσης ίχνη μιας λιγότερο γνωστής αγροτικής κληρονομιάς. Από τη δεκαετία του 1870, όταν η Γαλλική Σχολή Αθηνών ξεκίνησε συστηματικές ανασκαφές, γεωργοί από τη γειτονική Μύκονο νοίκιαζαν εκτάσεις στη Δήλο για καλλιέργεια και βοσκή. Πολλοί εργάζονταν επίσης ως εργάτες ανασκαφών, αναπτύσσοντας βαθιά γνώση του πολυστρωματικού τοπίου του νησιού. Τα ταπεινά κτίσματα που έχτισαν με διαθέσιμα τοπικά υλικά, τοπική πέτρα, γαιόλιθους και ασβεστοκονιάματα, καθώς και θραύσματα από αρχαίες δομές, μαρτυρούν μια ευρηματική λαϊκή αρχιτεκτονική που συνυπήρχε με τις αρχαιολογικές εργασίες μέχρι και τον 20ό αιώνα.

Σήμερα, η Δήλος αντιμετωπίζει μια πρακτική πρόκληση: η περιορισμένη δυνατότητα διαμονής περιορίζει την πρόοδο στη συντήρηση και την έρευνα. Αναγνωρίζοντας το ανεκμετάλλευτο δυναμικό των αγροικιών του νησιού, η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων και η Γαλλική Σχολή Αθηνών έχουν εγκαινιάσει μια στρατηγική προσέγγιση: την επανάχρηση αυτών των αγροτικών κτισμάτων για τη φιλοξενία ειδικών που εργάζονται στον αρχαιολογικό χώρο. Η αποκατάσταση της αγροικίας του Μάρκου, που έχει ανατεθεί στο Μπουλούκι, αποτελεί πιλοτικό έργο αυτής της ευρύτερης προσπάθειας.

Η προσεκτικότερη εξέταση της αγροικίας αποκαλύπτει σύνθετες δομές που ενσωματώνουν μια εντυπωσιακή ποικιλία υλικών: αρχιτεκτονικά θραύσματα από μια γειτονική ελληνιστική οικία, σιδηροτροχιές που χρησιμοποιήθηκαν αρχικά από Γάλλους αρχαιολόγους για τη μεταφορά χωμάτων ανασκαφής και αργότερα επαναχρησιμοποιήθηκαν από γεωργούς ως δοκοί οροφής, καθώς και παραδοσιακά κυκλαδίτικα στοιχεία δόμησης. Αυτός ο εγγενώς υβριδικός χαρακτήρας, όπου συνυπάρχουν αρχαία, λαϊκά και νεότερα υλικά, παρουσιάζει τόσο πρακτικές όσο και εννοιολογικές προκλήσεις για την αποκατάσταση, προσφέροντας παράλληλα μια μοναδική ευκαιρία να διερευνηθεί πώς διαφορετικά συστήματα γνώσης διαμόρφωσαν το τοπίο μέσα στον χρόνο.

Η Προσέγγιση της Αποκατάστασης

Σύμφωνα με την καθιερωμένη μεθοδολογία του Μπουλουκιού, η αποκατάσταση συνδυάζει την κατασκευή με την εκπαίδευση. Το έργο υλοποιείται μέσω πρακτικών εργαστηρίων και επαγγελματικών μαθητειών πάνω σε παραδοσιακές τεχνικές δόμησης, με τη συνεργασία των έμπειρων τεχνιτών του Μπουλουκιού. Παράλληλα με το κατασκευαστικό έργο, η ομάδα αναπτύσσει βιώσιμα συστήματα συλλογής νερού, παραγωγής ενέργειας και διαχείρισης αποβλήτων. Αυτές οι ήπιες λύσεις σχεδιάζονται ώστε να υποστηρίζουν τη διαμονή σε έναν απομακρυσμένο αρχαιολογικό χώρο χωρίς εξάρτηση από εξωτερικές υποδομές, ένα μοντέλο με ευρύτερη σημασία για αρχαιολογικούς χώρους που αντιμετωπίζουν πιέσεις από την κλιματική κρίση.

Σχετικά Έργα

Κατά το χειμερινό εξάμηνο του 2025, το Μπουλούκι συντονίζει ένα σχεδιαστικό στούντιο στο Τμήμα Αρχιτεκτονικής του ETH Zurich, με τίτλο Delos: Archaeologies of Reuse, Architectures of Resurgence.Το στούντιο καλεί τους φοιτητές να αναπτύξουν ολοκληρωμένες στρατηγικές αναζωογόνησης του δικτύου αγροτικών δομών του νησιού, διερευνώντας πώς η παραδοσιακή δομική γνώση μπορεί να εμπλουτίσει σύγχρονες προσεγγίσεις επανάχρησης, οικολογικού σχεδιασμού και ερμηνείας της κληρονομιάς.

Παράλληλα, το Μπουλούκι διεξάγει διεπιστημονική έρευνα, σε συνεργασία με την κοινωνική ανθρωπολόγο Δέσποινα Νάζου, σχετικά με την αγροτική κληρονομιά του συμπλέγματος Μυκόνου-Δήλου-Ρήνειας, μια κληρονομιά που παραμένει σε μεγάλο βαθμό αόρατη, επισκιασμένη από την αρχαιολογική σημασία της Δήλου. Αξιοποιώντας κοινά μεθοδολογικά εργαλεία, προφορικές συνεντεύξεις, επιτόπια έρευνα και αρχειακή μελέτη, η έρευνα αναπτύσσεται σε δύο συμπληρωματικούς άξονες. Ο πρώτος είναι μια εθνογραφική μελέτη των ανθρώπων και οικογενειών που έζησαν και εργάστηκαν στο νησί κατά την τελευταία πεντηκονταετία, συμπεριλαμβανομένων των παιδιών φυλάκων και εποχικών εργαζομένων, μιας ετερόκλητης κοινότητας ενωμένης από βιογραφικούς δεσμούς με τη Δήλο. Ο δεύτερος άξονας εστιάζει στους Μυκονιάτες αγρότες που εργάστηκαν ως εργάτες ανασκαφών από τα τέλη του 19ου έως τα μέσα του 20ού αιώνα. Αυτοί οι «αγρότες-ανασκαφείς» ανέπτυξαν αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί λαϊκή αρχαιολογία: τρόπους εμπλοκής με τα αρχαία ερείπια μέσα από πρακτική επανάχρηση και άμεση οικειότητα, αντί για την αποστασιοποίηση της θεσμικής αρχαιολογίας. Τα κτίσματά τους, που ενσωματώνουν αρχαία σπολία δίπλα σε παραδοσιακές τεχνικές δόμησης, αποτελούν υλικές εκφράσεις αυτής της ιδιαίτερης σχέσης με το παρελθόν.

Συνεργασίες και Υποστήριξη

Το Μπουλούκι οργανώνει το έργο σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων και τη Γαλλική Σχολή Αθηνών. Η αποκατάσταση χρηματοδοτείται από το J.M. Kaplan Fund. Η έρευνα υποστηρίζεται από το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, μέσω του προγράμματος Cycladic Identity,και από το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, μέσω του Stavros Niarchos Foundation Public Humanities Initiative στο Πανεπιστήμιο Columbia.